|
|
Język włoski (wł. la lingua italiana, sk. l'italiano) – jeden
z języków romańskich. Język urzędowy we Włoszech, San
Marino, Watykanie, Szwajcarii oraz na Istrii, należącej do Chorwacji i
Słowenii. Używany również we Francji (zwłaszcza na Korsyce),
na Malcie oraz można się nim porozumieć w byłych koloniach włoskich:
Etiopia, Somalia, Erytrea w skupiskach emigracji włoskiej (w takich
państwach jak Argentyna, Australia, USA).
Do zapisu języka włoskiego używa się alfabetu łacińskiego, przy czym
litery j, k, w, x oraz y nie występują w słowach włoskich. Używa się
też dwóch rodzajów akcentów nad
samogłoskami.
Litera Nazwa litery
Dźwięk
A a /a/
B bi /b/
C ci (/czi/)
/k/ lub /cz/
D di /d/
E è,é
/e/, w pozycji akcentowanej występuje w
wersji otwartej lub ścieśnionej
F effe /f/
G gi (/dżi/)
/g/ lub /dż/
H acca
zawsze nieme
I i /i/
lub /j/
J i lunga
występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
K kappa
występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
L elle /l/
M emme /m/
N enne /n/
O ò,ó
/o/, w pozycji akcentowanej występuje w
wersji otwartej lub ścieśnionej
P pi /p/
Q qu /k/
R erre /r/
S esse
/s/ lub /z/
T ti /t/
U u /u/
V vu (vi)
/w/
W doppia vu
występuje tylko w wyrazach pochodzenia
obcego
X ics /ks/
Y ipsilon
występuje tylko w wyrazach pochodzenia obcego
Z zeta
/c/ lub /dz/
Szczegóły:
Znak c przed e oraz i wymawia się /cz/, przed innymi znakami /k/. Jeśli
dźwięk /k/ ma wystąpić przed i bądź e, wstawia się między nie nieme h.
Jeśli dźwięk /cz/ ma wystąpić przez samogłoską inną niż e czy i wstawia
się między nie i, którego się nie wymawia, a
które jedynie zmiękcza c.
Analogiczne zasady stosuje się w przypadku:
- znaku g, wymawianego /dż/ przed e oraz i, przed innymi znakami /g/;
- dwuznaku sc, wymawianego /sz/ przed e oraz i, przed innymi znakami
/sk/.
Tutaj ortografia nie jest ścisła, ponieważ w języku włoskim występują
też połączenia typu c lub g + i + samogłoska, w którym i
tworzy osobną sylabę, zwykle ma to miejsce w pozycji akcentowanej.
/k/ /cz/
/g/ /dż/
/sk/ /sz/
/a/ ca
cia ga
gia sca
scia
/e/ che
ce ghe ge
sche sce
/i/ chi
ci ghi gi
schi sci
/o/ co
cio go
gio sco
scio
/u/ cu lub qu
ciu gu
giu scu
sciu
s i z występują w wersji zarówno dźwięcznej, jak i
bezdźwięcznej. Zwykle przyjmują dźwięczność sąsiadujących głosek, w
przypadku pozycji między samogłoskami wymowa jest różna w
zależności od wyrazu i regionu.
Występują jeszcze dwa dwuznaki - gn odpowiadające polskiemu /ń/, oraz
gl odpowiadające (w połączeniu z samogłoską "i") miękkiemu /l'/.
Miękkie /l'/ nie występuje w języku polskim, występuje np. w
hiszpańskim (zapis ll) oraz w niektórych wyrazach
zapożyczonych (polskie liana, chociaż występuje też wymowa /ljana/).
Gramatyka
W języku włoskim są 2 rodzaje - męski i żeński oraz 2 liczby -
pojedyncza i mnoga.
Deklinacja rzeczowników i przymiotników jest
bardzo regularna, większość z nich ma końcówki:
Liczba pojedyncza
Liczba mnoga
Rodzaj męski -o
-i
Rodzaj żeński -a
-e
Rzeczowniki zakończone na -e przybierają w liczbie mnogiej
końcówkę -i.
Liczba pojedyncza
Liczba mnoga
Rodzaj męski -e
-i
Rodzaj żeński -e
-i
Pewna grupa słów ma też rodzaj "sprzeczny z
końcówką". Takie rzeczowniki w rodzaju żeńskim mają jednak
liczbę mnogą na -i, nie zaś -e.
Liczba pojedyncza
Liczba mnoga
Rodzaj męski -a
-i
Rodzaj żeński -o
-i
Rodzajnik
Rodzajnik w języku włoskim występuje w dwóch formach:
określony (determinativo) i nieokreślony (indeterminativo).
* Rodzajnik określony:
o Rodzaj męski:
Liczba pojedyncza Liczba Mnoga
Stosowanie
il i
przed spółgłoską
lo gli
gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, pn, s
+spółgłoska, j, x, y, z
l' gli
przed wyrazami zaczynającymi się na
samogłoskę
Przykłady:
* il cane - pies ; i cani - psy
* lo specchio - lustro ; gli specchi -
lustra
* l'elefante - słoń ; gli elefanti -
słonie
*
o Rodzaj żeński:
Liczba pojedyncza Liczba Mnoga
Stosowanie
la le
przed spółgłoską
l' le
przed wyrazami zaczynającymi się na
samogłoskę
Przykłady:
* la casa - dom ; le case - domy
* l'amica - przyjaciółka ; le
amiche - przyjaciółki
* Rodzajnik nieokreślony:
o Rodzaj męski:
Liczba pojedyncza Stosowanie
un przed
spółgłoską, przed samogłoską
uno gdy wyraz zaczyna się na:
gn, ps, s +spółgłoska, z
Przykłady:
* un fiore - kwiat
* un amico - przyjaciel
*
o Rodzaj żeński:
Liczba pojedyncza Stosowanie
una przed spółgłoską
un' przed samogłoską
Przykłady:
* una donna - kobieta
* un'amica - przyjaciółka
Rzeczownik [edytuj]
Rzeczownik określa osoby, miejsca lub przedmioty. Określa on także inne
rzeczy abstrakcyjne, koncepcje czy stany własne jak np. l'idea -
pomysł; l'amore - miłość. W języku włoskim rzeczowniki są określonego
rodzaju - żeńskiego lub męskiego, rzeczownik taki jest zazwyczaj
poprzedzony odpowiednim dla siebie rodzajnikiem.
* Rodzaj męski:
Rodzajnik Końcówka
Przykład
un / il / lo / l' -o/-e
un gatto - kot ; il padre - ojciec
* Rodzaj żeński:
Rodzajnik Końcówka
Przykład
una / la / l' -a/-e
una donna - kobieta ; la madre
- matka
* Wyjątki:
Istnieją również takie rzeczowniki zakończone na "o",
które są rodzaju żeńskiego, a także zakończone na "a" -
występujące w rodzaju męskim. Rodzaj męski:
* il sistema - system
* il problema - problem
* il poeta - poeta
* il pianista - pianista
Rodzaj żeński:
* la mano - ręka
* la mela - jabłko
* la radio - radio
* la dinamo - dynamo
Niektóre rzeczowniki w języku polskim są rodzaju męskiego,
zaś we włoskim żeńskiego i na odwrót przykładem może być
np.: il pesce - ryba (rodz.męski we włoskim, rodz.żeński w polskim); la
pioggia - deszcz (rodz.żeński we włoskim, rodz.męski w polskim).
Czasownik [edytuj]
Czasowniki w języki włoskim, podobnie jak w polskim zmieniają formę w
zależności od tego w jakiej osobie zostały użyte.
Istnieją 3 grupy koniugacyjne czasowników,
różniące się końcówką bezokolicznika. Są to:
* grupa -are (np. cantare - śpiewać)
* grupa -ere (np. scrivere - pisać)
* grupa -ire (np. partire - wyjeżdżać)
(dzieli się na dwie grupy IIIa i IIIb ze względu na różną
odmianę) Istnieje również pewna liczba
czasowników nieregularnych.
Oprócz wymienionych wyżej w języku włoskim występują jeszcze
tzw. czasowniki posiłkowe (verbi ausiliari). W języku włoskim są to
tylko 2 czasowniki: essere - być oraz avere - mieć. Używane jako
czasowniki posiłkowe nie mają swojego zwykłego znaczenia, a służą wtedy
jako operatory do ustalenia czasu jakiego chcemy użyć.
Przysłówek
Przysłówki klasyfikujemy na kilka grup w zależności od tego
jakie mają znaczenie i tak mamy:
* GLI AVVERBI DI MODO -
przysłówki sposobu, odpowiadają na pytanie come? i mają
zazwyczaj końcówkę -mente np.: breve - breve - brevemente
-> jak? krótko.
Przykłady: (Mi parli brevemente delle sue esperienze professionali
-> Opowiedz mi krótko o twoich doświadczeniach
zawodowych).
*
o tworzenie przysłówka w zależności od końcówki
przymiotnika -re/-le:
* regolare - regolare - regolarmente
-> regularnie
* facile - facile - facilmente ->
łatwo
Przykłady: (Il ratto bianco è regolarmente impiegato in
laboratorio per sperimentazioni scientifiche. -> Biały szczur
jest regularnie wykorzystywany w laboratoriach do
eksperymentów naukowych.); (Puoi tradurre questo testo
facilmente. -> Możesz z łatwością przetłumaczyć ten tekst).
*
o przysłówki nieregularne:
* buono - buona - bene -> dobrze
* cattivo - cattiva - male -> źle
* pari - pari - parimenti -> tak
samo
Przykłady: (Come stai? Sto molto bene. ->Jak się masz? Bardzo
dobrze.); (Sto male -> Źle się czuję).
*
o przysłówki odprzymiotnikowe:
* forte - forte -> jak? silnie,
głośno
* piano -> piano -> jak?
wolno
* certo - certo ->jak? pewnie,
oczywiście
Przykłady: (Parla forte! -> Mów głośno!);
(Camminavano piano. -> Szli wolno).
* GLI AVVERBI DI QUANTITÀ -
przysłówki ilości, odpowiadają na pytanie quanto?
o molto -> wiele, dużo
o un po' -> trochę
o poco -> mało
Przykłady: (Molto Grazie -> Dziękuję Bardzo).
* GLI AVVERBI DI TEMPO -
przysłówki czasu, odpowiadają na pytanie quando?
o sempre -> zawsze
o spesso -> często
o solitamente -> zazwyczaj
o raramente -> rzadko
o mai -> nigdy
* GLI AVVERBI DI LUOGO -
przysłówki miejsca, odpowiadają na pytanie dove?, da dove
o sopra -> nad
o sotto -> pod
o vicino -> blisko
o lontano -> daleko
o lì -> tam
o là -> tam
* GLI AVVERBI DI AFFERMAZIONE -
przysłówki potwierdzenia
o sì -> tak
o già -> już
o certo -> oczywiście
o appunto -> właśnie
o sicuro -> pewnie
* GLI AVVERBI DI NEGAZIONE -
przysłówki negacji
o no -> nie
o non -> nie
o nè -> ani
o neanche -> nawet nie
o mica -> wcale, w ogóle
* GLI AVVERBI DI DUBBIO -
przysłówki wyrażjące wątpliwość
o forse -> być może
o magari -> gdyby tylko
o probabilmente -> prawdopodobnie
o se mai -> ewentualnie
o quasi ->prawie
* GLI AVVERBI DI SIMILITUDINE -
przysłówki podobieństwa
o come -> jak
o così -> taki sam
Czasy
We włoskim istnieje 8 czasów trybu indicativo
(oznajmującego):
Futuro semplice - przyszły prosty [edytuj]
io andrò al mercato
Futuro anteriore - przyszły uprzedni
Presente - czas teraźniejszy
Czasowniki dzielą się na 3 koniugacje: I -are; II -ère; III
-ire. (cantare) (vedere) (sentire - finire)
Dzielimy III -ire koniugację na III a (sentire) i III b (finire),
gdyż są pewne różnice; przykład: tu senti, tu finisci.
I - ARE: cantare II - ERE: vedere III a - IRE: sentire III b - IRE:
finire (io) (tu) (lui, lei, Lei) (noi) (voi) (loro) cant-o cant-i
cant-a cant-iamo cant-ate cant-ano (io) (tu) (lui, lei, Lei) (noi)
(voi) (loro) ved-o ved-i ved-e ved-iamo ved-ete ved-ono (io) (tu) (lui,
lei, Lei) (noi) (voi) (loro) sent-o sent-i sent-e sent-iamo sent-ite
sent-ono (io) (tu) (lui, lei, Lei) (noi) (voi) (loro) fin-isc-o
fin-isc-i fin-isc-e fin-iamo fin-ite fin-isc-ono
Imperfetto - czas przeszły niedokonany
Passato prossimo - czas przeszły dokonany
Trapassato prossimo - czas zaprzeszły bliski
Passato remoto - czas przeszły odległy
(często używany na południu Włoch a w szczególności na
Sycyli)
Trapassato remoto - czas zaprzeszły odległy
(rzadko używany w mowie)
Poza tym:
* grupa czasów
trybów congiuntivo (łączącego) i condizionale (warunkowego)
* tryb imperativo (rozkazujący).
* infinito (bezokolicznik)
* gerundio (gerundium, czyli
imiesłów przysłówkowy)
* różne formy służące do
tworzenia strony biernej
Ciekawostki
Najdłuższy wyraz w języku włoskim oznacza na łeb, na szyję i jest to
wyraz: precipitevolissimevolménte.
Język włoski jest obsługiwany przez Biuro Tłumaczeń MOST
źródło: Wikipedia
|