| Państwa | Języki | Kultura | Aktualności | Linki | Kontakt |
|
Państwa: - Wielka Brytania - Rosja Języki: - czeski - angielski - niemiecki - ukraiński - rosyjski - włoski - rumuński - litewski - niderlandzki - hiszpański - bułgarski |
Język litewski (lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego
języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 3,3
mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się
Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i
północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji,
Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest
językiem urzędowym Litwy.
Jako osobny język z zespołu wschodniobałtyckiego języków
bałtyckich zaczął się rozwijać w VII wieku n.e. Jako język pisany
pojawił się dopiero w XVI wieku. Współczesna forma języka
litewskiego ukształtowała się na przełomie XIX-XX wieku.
Język litewski jest bardzo interesujący dla językoznawców,
gdyż podobnie jak język łotewski, zachował wiele archaicznych cech
indoeuropejskich. Pewien wpływ na ten język wywarły języki
sąsiadujących narodów słowiańskich: język polski, język
białoruski i język rosyjski, aczkolwiek w pierwszej połowie XX w., po
odzyskaniu niepodległości przez Litwę można było zaobserwować tendencję
do zastępowania slawizmów wyrazami rodzimymi.
Współczesny język litewski jest bardzo
zróżnicowany pod względem dialektalnym, mimo stosunkowo
niewielkiej liczby jego użytkowników zajmujących niezbyt
duże terytorium. Wyróżnia się dwa główne zespoły
dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki
(aukštaičių tarmė). Główne różnice
między tymi dialektami sprowadzają się do zjawisk z zakresu wokalizmu.
Dodatkowo w dialekcie auksztockim wyróżnia się trzy wielkie
zespoły gwarowe: wschodni, południowy i zachodni; każdy z nich obejmuje
liczne podgwary, niekiedy znacznie różniące się między sobą. Alfabet Alfabet litewski składa się z 32 liter. Są to: a ą b c č d e ę ė f g h i į y j k l m n o p r s š t u ų ū v z ž ą ę į ų oznaczają dawne samogłoski nosowe, które obecnie czyta się długo. Spółgłoski č š ž są odpowiednikami naszych cz, sz ż. Do końca XIX wieku zapisywano je jak po polsku, później wprowadzono obecne litery (zapożyczone z języka czeskiego). Samogłoski ū i y oznaczają długie u i i. Litera ė to tzw. wąskie e (e siauroji) - oznacza dźwięk z grubsza pośredni między i a e. Historia [edytuj] Literacka wersja języka litewskiego zaczęła się kształtować już od XVI w., kiedy to pojawiły się pierwsze dokumenty w tym języku. Były to przede wszystkim dokumenty o charakterze religijnym, np. "Katechizm" Martynasa Mažvydasa (uznawany za pierwszą książke w języku litewskim). W 1629 r. (niektórzy twierdzą, że pierwsze wydanie ukazało się już ok. 1620 r.) w Wilnie jezuita Konstanty Szyrwid wydał trójjęzyczny słownik polsko- łacińsko- litewski. Był to pierwszy słownik uwzględniający język litewski. Do końca XVIII w. język litewski pozostawał językiem ludności wiejskiej, używanym w Kościele jako język pomocniczy. Podlegał on wielkim i nieustannym wpływom gwar białoruskich, później języka polskiego. Współczesny język litewski usystematyzował na początku XX w. litewski językoznawca Jonas Jablonskis. Za podstawę wziął dialekt mieszkańców zachodniej Auksztoty. Setki polskich wyrazów, występujące w piśmiennictwie starolitewskim, zostały usunięte z nowo utworzonego litewskiego języka literackiego. Gramatyka Rzeczownik (daiktavardis) Według obliczeń językoznawców, ok. 3000 spośród współcześnie używanych rzeczowników litewskich to słowa bardzo archaiczne, bezpośrednie kontynuanty formacji prajęzyka indoeuropejskiego. Za odziedziczone z prajęzyka uważa się rzeczowniki z grupy słownictwa podstawowego, w tym nazwy części ciała człowieka (np. akis - oko, ausis - ucho, nosis - nos, dantis - ząb, pilvas - brzuch, širdis - serce), nazwy pokrewieństwa (moteris - kobieta, motina - matka, vyras - mężczyzna, brolis - brat), nazwy otaczającego środowiska (vanduo - woda, ugnis - ogień, laukas - pole, medis - drzewo, naktis - noc) oraz nazwy zwierząt i roślin (avis - owca, kvietys - pszenica, paršas - prosię... itd.). Rozróżnia się rzeczowniki pospolite i własne. Do nazw własnych należą: nazwy osobowe i miejscowe(imiona, nazwiska, imiona zwierząt i postaci mitycznych,nazwy obiektów geograficznych), nazwy planet i obiektów astronomicznych, nazwy epok (np. Renesansas - renesans, Klasicizmas - klasycyzm), nazwy świąt i nazwy formacji politycznych, organów prasy, marek produktów itp. W przeciwieństwie do języka polskiego nazwy mieszkańców (krajów, regionów, miejscowości) są w języku litewskim rzeczownikami pospolitymi, np. lietuvis, lietuvisė (Litwin, Litwinka), lenkas, lenkė (Polak, Polka). Rzeczowniki litewskie dzielą się na rodzaje męski i żeński oraz odmieniają się przez przypadki i liczby. Rodzaj (giminė) [edytuj] Rzeczownik litewski może mieć rodzaj męski lub żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki. Rodzaj Końcówka Przykłady męski -as namas -dom, pirštas -palec -ias kelias -droga, elnias -jeleń, svečias -gość -is jautis -wół, smėlis -piasek -ys obuolys -jabłko, arklys -koń -us sūnus -syn, medus -miód, dangus -niebo -ius vaisius -owoc, sodžius -wieś, direktorius -dyrektor -uo akmuo -kamień, piemuo -pasterz żeński -a galva -głowa, duona -chleb, žiema -zima -ia giria -bór, vyšnia -wiśnia, dalia -los, -ė žolė -trawa, gėlė -kwiat, bitė -pszczoła -is širdis -serce, žuvis -ryba * Jeden wyraz o końcówce -uo ma rodzaj żeński, jest to wyraz sesuo -siostra. * Końcówka -is jest wspólna i dla rzeczowników rodzaju męskiego, i dla żeńskiego. W ustaleniu ich rodzaju pomaga reguła mówiąca, że większość wyrazów z nieakcentowaną końcówką -is jest rodzaju męskiego, zaś akcentowaną końcówkę -is mają przeważnie rzeczowniki rodzaju żeńskiego. * W nielicznych przypadkach rzeczowniki o koncówkach rodzaju żeńskiego odnoszą się do osób płci męskiej, np.: tėtė - tato, dėdė - wujek, barzdyla - brodacz Końcówki rodzaju żeńskiego mają też niektóre imiona osobowe i nazwiska mężczyzn. Odmieniają się wtedy jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, ale w związkach syntaktycznych wymagają uzgodnienia w rodzaju męskim. * Istnieje grupa rzeczowników dwurodzajowych, odnoszących się zarówno do osób płci męskiej, jak i żeńskiej. Rzeczowniki te mają najczęściej koncówkę rodzaju żeńskiego i przeważnie pejoratywne znaczenie, np.: naktibalda - nocny marek, mėmė - fajtłapa Liczba (skaičius) [edytuj] Tworzenie liczby mnogiej rzeczowników [edytuj] Rodzaj Końcówka l. pojedynczej Końcówka l. mnogiej Przykłady męski -as -ai namas "dom" - namai, pirštas "palec" - pirštai -ias -iai kelias "droga" - keliai, elnias "jeleń" - elniai -is jautis "wół" - jaučiai, smėlis "piasek" -smėliai -ys kambarys "pokój" - kambariai, arklys "koń" - arkliai -ius vaisius "owoc" - vaisiai, sodžius "wieś" - sodžiai -us -ūs sūnus "syn" - sūnūs, medus "miód" - medūs -uo -enys piemuo "pasterz" - piemenys, akmuo "kamień" - akmenys żeński -a -os galva "głowa" - galvos, duona "chleb" - duonos -ia -ios žinia "wieść" - žinios, giria "bór" - girios -ė -ės žolė "trawa" - žolės, bitė "pszczoła" - bitės -is -ys viltis "nadzieja" - viltys, žuvis "ryba" - žuvys -uo -erys sesuo "siostra" - seserys * Liczba podwójna (dviskaita) zachowała się jedynie w niektórych gwarach, a w języku literackim tylko szczątkowo, jak np. w powiedzeniu: Skaldu kaip du medu - dosł. Słodko jak dwa miody * Niektóre rzeczowniki w języku litewskim są tylko pojedyncze, np.: a) wyrazy o znaczeniu abstrakcyjnym: drąsa - odwaga, gražis - piękno, šiluma - ciepło, nepriklausomybė - niezależność b) rzeczowniki oznaczające zbiorowość: augalija - roślinność, laivynas - flota, inteligentija - inteligencja, jaunimas - młodzież c) nazwy materiałów i substancji: actas - ocet, kava - kawa, betonas - beton, pienas - mleko,cukrus - cukier i inne * Tylko w liczbie mnogiej występują rzeczowniki: a) nazwy przedmiotów kilkuczęściowych: žirklės - nożyce, vartai - brama, durys - drzwi, akiniai - okulary, marškiniai - koszula, kailiniai - kożuch b) nazwy niektórych substancji, materiałów, produktów spożywczych: klijai - klej, miltai - mąka, sultys - sok, dujos - gaz, duklės - kurz, pelenai - popiół c) nazwy niektórych odcinków czasowych: metai - rok, paryčiai - czas przed świtem d) większość świąt i uroczystości: Velykos - Wielkanoc, Joninės - dzień św. Jana, vestuvės - wesele, laidotuvės - pogrzeb, atostogos - urlop e) nazwy stron świata: rytai - wschód, vakarai - zachód, pietūs - południe ale: šiaurė - północ (l.poj.) Przypadek (linksnis) [edytuj] W litewskim języku literackim jest 7 przypadków: * mianownik (vardininkas) - kas? "kto? co?" * dopełniacz (klimininkas) - ko? "kogo? czego?" * celownik (naudininkas) - kam? "komu? czemu?) * biernik (galininkas) - ką? "kogo? co?" * narzędnik (įnagininkas) - kuo? "kim? czym?" * miejscownik (vietininkas) - kame? "dosł. w kim? w czym?" kur? "gdzie?" * wołacz (šauksmininkas) W gwarach oraz szczątkowo w języku literackim zachowały się też przypadki przestrzenne: * wewnętrzne: o inessivus (jako jedyny kontynuowany w języku literackim), np.: vandyje, vandenyj, vandeny "w wodzie" * illativus (formy liczby poj. dość często są używane w mowie potocznej), np.: vandenin "dosł. w wodę" miškan "dosł. w las" * zewnętrzne: o adessivus (zachował się jedynie w gwarach), np.: dukteriep "u córki" žmoniep "u ludzi" * allativus (w języku literackim jest używanych kilka wyrazów w tej formie), np.: rudeniop "ku jesieni" vakarop "ku wieczorowi" W jęzku litewskim wyróżnia się 5 deklinacji rzeczownikowych. Deklinacja I Nalężą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego, które w mianowniku liczby pojedynczej mają końcówki -as, -ias, -is, -ys, np.: kalnas - góra, vėjas - wiatr, elnias - jeleń, brolis - brat, arklys - koń Liczba pojedyncza M. kalnas vėjas elnias brolis arklys D. kalno vėjo elnio brolio arklio C. kalnui vėjui elniui broliui arkliui B. kalną vėją elnią brolį arklį N. kalnu vėju elniu broliu arkliu Ms. kalne vėjyje elnyje brolyje arklyje W. kalne vėjau elni broli arkly * Rzeczowniki I deklinacji- nazwy profesji, zawodów, które mają sufiks -toj- i końcówkę -as, np. mokytojas "nauczyciel", gydytojas "lekarz", w wołaczu liczby pojedynczej mają końcówkę -au, charakterystyczną dla III paradygmatu. Liczba mnoga M. kalnai vėjai elniai broliai arkliai D. kalnų vėjų elnių brolių arklių C. kalnams vėjams elniams broliams arkliams B. kalnus vėjus elnius brolius arklius N. kalnais vėjais elniais broliais arkliais Ms. kalnuose vėjuose elniuose broliuose arkliuose W. kalnai vėjai elniai broliai arkliai Deklinacja II [edytuj] Do II deklinacji należą rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które w mianowniku l. poj. mają końcówki -a, -ia, -ė, np.: liepa - lipa, žinia - wieść, nowina, žolė - trawa Liczba pojedyncza M. liepa žinia žolė D. liepos žinios žolės C. liepai žiniai žolėi B. liepą žinią žolę N. liepa žinia žole Ms. liepoje žinioje žolėje W. liepa žinia žole * Według paradygmatu II odmieniają się również rzeczowniki dwurodzajowe z końcówką rodzju żeńskiego. * Nazwiska męskie z końcówkami mianownika l. poj. -a, -ia i -ė odmieniają się w liczbie pojedynczej według paradygmatu II deklinacji, zaś w liczbie mnogiej według deklinacji I. Liczba mnoga M. liepos žinios žolės D. liepų žinių žolių C. liepoms žinioms žolėms B. liepas žinias žoles N. liepomis žiniomis žolėmis Ms. liepose žiniose žolėse W. liepos žinios žolės Deklinacja III [edytuj] Należą do niej rzeczowniki z końcówką -is, w większości rodzaju żeńskiego i kilka rodzaju męskiego, np.: akis (r. ż.) - oko, dantis (r. m.) - ząb Liczba pojedyncza Liczba mnoga M. akis dantis akys dantys D. akies danties akių dantų C. akiai dančiui akims dantims B. akį dantį akis dantis N. akimi dantimi akimis dantimis Ms. akyje dantyje akyse dantyse W. akie dantie akys dantys Deklinacja IV [edytuj] Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego z końcówkami -us, -ius, np.: sūnus - syn, vaisius - owoc Liczba pojedyncza Liczba mnoga M. sūnus vaisius sūnūs vaisiai D. sūnaus vasiaus sūnų vassių C. sūnui vaisiui sūnums vaisiams B. sūnų vaisių sūnus vaisius N. sūnumi vaisiumi sūnumis vaisiais Ms. sūnuje vaisiuje sūnuose vaisiuose W. sūnau vaisiau sūnūs vaisiai Deklinacja V [edytuj] Do V deklinacji należą rzeczowniki z końcówką -uo rodzaju męskiego, np.: akmuo - okno, šuo - pies oraz dwa rzeczowniki rodzaju żeńskiego: sesuo - siostra, duktė - córka Liczba pojedyncza M. akmuo šuo sesuo duktė D. akmens šuns sesers dukters C. akmeniui šuniui seseriai dukteriai B. akmenį šunį seserį dukterį N. akmenimi šunimi seserimi dukterimi Ms. akmenyje šunyje seseryje dukteryje W. akmenie šunie seserie dukterie Liczba mnoga M. akmenys šunys seserys dukterys D. akmenų šunų seserų dukterų C. akmenims šunims seserims dukterims B. akmenis šunis seseris dukteris N. akmenims šunimis seserimis dukterimis Ms. akmenyse šunyse seseryse dukteryse W. akmenys šunys seserys dukterys Przymiotnik (Būdvardis) [edytuj] Przymiotniki litewskie odmieniąją się przez przypadki, liczby i rodzaje. Rodzaj i liczba [edytuj] Tabela koncówek rodzajowych przymiotników: Rodzaj Liczba pojedyncza Przykłady Rodzaj Liczba mnoga Przykłady męski -as baltas - biały, geltonas - zółty męski -i balti - biali, geltoni - żółci, dideli - duzi -ias žalias - zielony, kurčias - głuchy -i žali - zieloni, kurti - głusi -is didelis - duży, auksinis - złoty, tamsiaplaukis - ciemnowłosy -iai auksiniai - złoci, tamsiaplaukiai - ciemnowłosi -us puikus - wspaniały, sunkus - ciężki, baisus - straszny -ūs puikūs - wspaniali, sunkūs - ciężcy, baisūs - straszni żeński -a balta - biała, geltona - żółta żeński -os baltos - białe, geltonos - żółte -ia žalia - zielona, kurčia - głucha -ios žalios - zielone, kurčios - głuche, -ė didelė - duża, auksinė - złota, tamsiaplaukė - ciemnowłosa -ės didelės - duże, auksinės - złote, tamsiaplaukės - ciemnowłose -i puiki - wspaniała, sunki - ciężka, baisi - straszna -ios puikios - wspaniałe, sunkios - ciężkie, baisios - straszne * Oprócz form rodzajów męskiego i żeńskiego, we współczesnym języku litewskim zachowały się szczątku rodzaju nijakiego przymiotników jakościowych. Przymiotniki rodzaju nijakiego mają końcówki -a, -ia i -u, np. balta - biało, tamsa - ciemno, puiku - wspaniale Formy przymiotnikowe rodzaju nijakiego są tłumaczone na język polski jako przysłówki, jednak w języku litewskim nigdy przysłówków nie zastępują! Są używane m. in. w zdaniach bezpodmiotowych w funkcji orzecznika, np. : Šiandien labai šalta. - Dzisiaj było zimno. Ar tau čia nebaisu? - Czy ci tutaj nie strasznie? W języku litewskim istnieją również przymiotniki zaimkowe (įvardžiuatiniai būdvardžiai), powstałe jako złożenia przymiotników z zaimkami, np. gražus + jis (on) - gražusis "ten piękny", graži + ji (ona) - gražioji "ta piękna". Oczywiście nie wszystkie przymiotniki mogą być używane w formach zaimkowych, od przymiotników relacyjnych ani o rodzaju nijakim nie tworzy się ich. Zdrobnienia litewskich przymiotników najczęściej tworzy się za pomocą przyrostków -utis (-utė- r.ż.), -ytis (-ytė), -ukas (-ukė), np. saldus- saldutis "słodziutki", plonas- plonytis "cieniutki", maža- mažulė "malutka". Stopniowanie przymiotników (Būudvardžių laipsniavimas) [edytuj] W języku litewskim są trzy podstawowe stopnie przymiotników : równy, wyższy i najwyższy. Formy stopnia wyższego i najwyższego są tworzone regularnie od tematu formy w stopniu równym. W języku litewskim nie ma charakterystycznego dla języka polskiego i wielu innych języków supletywizmu form najczęściej używanych przymiotników, np.: lit. geras - geresnis pol. dobry - lepszy Forma stopnia wyższego [edytuj] Stopień wyższy jest tworzony przyrostkiem -esnis od przymiotników rodzaju męskiego i -esnė od przymiotników rodzaju żeńskiego, np.: mažas - mažesnis, maža - mažesnė mały - mniejszy, mała - mniejsza žalias - žalesnis, žalia - žalesnė zielony - zieleńszy, zielona - zieleńsza didis - didesnis, didi - didesnė wielki - większy, wielka - większa Forma stopnia najwyższego [edytuj] Stopień najwyższy jest tworzony za pomocą przyrostków -iausias (rodzaj męski) i -iausia (rodzaj żeński), np.: mažas - mažesnis - mažiausias maža - mažesnė - mažiausia žalias - žalesnis - žaliausias žalia - žalesnė - žaliausia Oprócz trzech podstawowych istnieje też stopień tworzony przyrostkami -ėlesnis, -ėlesnė. Formy tego stopnia wyrażają mniejsze natężenie cechy niż forma stopnia wyższego, ale większe niż stopnia równego. Odmiana przymiotników [edytuj] W języku litewskim wyróżnia się trzy paradygmaty deklinacyjne przymiotników. Rodzaj męski: Liczba pojedyncza Deklinacja I Deklinacja II Deklinacja III M. jaunas žalias gražus didelis stiklinis D. jauno žalio gražaus didelio stiklinio C. jaunam žaliam gražiam dideliam stikliniam B. jauną žalią gražų didelį stiklinį N. jaunu žaliu gražiu dideliu stikliniu Ms. jauname žaliame gražiame dideliame stikliniame W. jaunas žalias gražus dideli stiklini Zaimek (įvardis)] W formie grzecznościowej, zwracając się do osoby starszej lub z którą łączy nas niewielki stopień znajomości itp., używa się zaimka jūs w połączeniu z czasownikiem w liczbie mnogiej, np. Pone profesoriau, labai malonu Jūs matyti - Panie profesorze, bardzo miło Pana widzieć. Tę samą, grzecznościową funkcję, może pełnić również wyraz tamsta, będący skróconą formą zwrotu "tavo mylista" (wasza miłość), np. Seniai tamsta pas mus sveciavaisi - dawno Pan u nas nie gościł. Współcześnie jednak zwrot z tym wyrazem zaczyna być już odbierany trochę przestarzale, najczęsciej więc używa się w tej funcji zaimek jūs. ja aš my mes ty tu wy jūs on, ona jis, ji oni, one jie, jos Zachowane zostały też formy liczby podwójnej: mudu- my dwaj, mudvi- my dwie, judu, judvi- wy dwoje/dwie, juodu- oni oboje, jiedvi- one obie. Do zaimków dzierżawczych należą: manas, mana - mój(-a), tavas, tava - twój(-a), savas, sava - swój(-a), jo, jos - jego, jej, mūsų - nasz, jūsų - wasz, jų - ich. Zwykle w języku potocznym zamiast literackiego "manas" i "tavas" używa się skróconych form mano i tavo, np. Tai mano brolis ir mano sesuo- to mój brat i moja siostra. Czasownik [edytuj] System czasowników w języku litewskim jest bardzo rozbudowany i wyróżnia się wielością form. Posiada aż trzynaście imiesłowów! Czasowniki dzielą się na dokonane oraz niedokonane, przechodnie i nieprzechdonie. Czasy [edytuj] * Czas teraźniejszy (esamasis laikas)- wyraża czynność równoczesną z chwilą rozmowy, np. Jis visą vakarą sėdi prie kompiuterio- on cały wieczór siedzi przy komputerze. Negację tworzy się przez dodanie przedrostku ne-, np. dirba- nedirba "nie pracuje". Zwrotność wyraża formant -s, np. rengti "ubierać" - rengtis "ubierać się", lenkti "zginać" - lengtis "zginać się". Odmiana czasownika būti -być. Liczba poj. Liczba mnoga aš esu mes esame tu esi jūs esate jis, ji yra jie, jos yra Bezokoliczniki są zakończone na -ti. Końcówki koniugacyjne: aš -(i)u mes -me tu -i jūs -te jis, ji -Ø jie, jos -Ø np. tikėti - tikiu, tiki, tiki, tikime, tikite, tiki "wierzyć" nešti - nešu, neši, neša, nešame, nešate, neša "nieść" * Czas przeszły jednokrotny (būtasis kartinis laikas)- wyraża czynność, która odbyła się lub trwała i zakończyła przed momentem rozmowy, np. Mano draugas jau atvažiavo - mój kolega już przyjechał. Może być też używany przy opisywaniu stanu o nieokreślonym czasie trwania, np. Ežeras ir upė buvo tarp miškų- jezioro i rzeka znajdowały się (dosł.były) wśród lasów. * Czas przeszły wielokrotny (būtasis dažninis laikas)- używa się go, kiedy mowa o czynności powtarzającej się w przeszłości, ale nieokreśloną liczbę razy, np. Kas vasarą važiuodavome prie jūros- co lato jeździliśmy nad morze. Formy osobowe są tworzone od tematu czasownika za pomocą formantu -dav(o)-, np. groti- grodavome "graliśmy, grywaliśmy". * Czas przyszły (būsimasis laikas)- tworzony za pomocą formantu -s(i)- i końcówek osobowych, np. miegoti "spać" - miegosiu. * Czasy złożone równoległe (sudėtiniai pradėtiniai laikai)- wyrażają czynność zaczętą przed rozpoczęciem innej czynności i trwającą równocześnie z nią. Są tworzone za pomocą czasownika posiłkowego būti oraz imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego, np. Juras jau buvo beatkeliąs atvykstantiems vartus, bet juos vėl privėrė- Juras już zamierzał otworzyć przybywającym bramę (dosł. był otwierający dla przybywających bramę), ale ją znów przymknął. * Czasy złożone uprzednie (sudėtiniai atliktiniai laikai)- wyrażają stan, będący rezultatem wcześniejszych czynności, związany z konkretnym momentem teraźniejszości, przyszłości lub przeszłości. Tworzony jest z czasownika posiłkowego būti i imiesłowu czynnego czasu przeszłego jednokrotnego, np. Aš jau esu girdėjusi jį dainuojant- ja już słyszałam, jak on śpiewa (dosł. jestem już usłyszawszy jego śpiewając). Tryby (Nuosakos) [edytuj] * Tryb rozkazujący (liepiamoji nuosaka)- można go utworzyć dla 2. osoby l. poj. i 1. i 2. osoby l. mnogiej, za pomocą końcówek: tu- -k(i), jūs- -kime, jie, jos- -kite, np.: mokyti "uczyć"- mokyk "ucz", mokykis "ucz się", mokykime- uczmy, mokykimes- uczmy się, mokykite- uczcie, mokykites- uczcie się. * Tryb przypuszczający (tariamoji nuosaka)- wyrażany za pomocą końcówek: aš- -čiau, tu- -tum, -tumei, jis, ji- -tų, mes- -tume, -tumėme, jūs- -tute, -tutėte, jie, jos- -tų. W mowie potocznej częsciej używa się krótszego formantu dla 2. osoby liczby poj. i mnogiej. Np. Jei turėtume savo laivą, apiplauktume juo visą žemę- jeśli mielibyśmy własny statek, opłynelibyśmy na nim całą ziemię. * Tryb nieświadka (netiesioginė nuosaka)- używa się go, gdy chcemy podkreślić, że przekazywana informacja pochodzi z innego źródła niż nasze, gdy wyrażamy własną opinię o czynności tylko na podstawie jej rezultatów oraz gdy chemy wyrazić zaskoczenie lub zdziwienie jakąś nagle spostrzeżoną czynnością. Imiesłowy (Dalyviai) [edytuj] Liczebnik (Skaitvardis) [edytuj] Odpowiada na pytanie Keli?, Kelios? - ile?, Kelintas?, Kelinta? - który (-a)?. * vienas, viena - jeden, jedna * du, dvi - dwóch, dwie, dwa * trys - trzy, trzech * keturi- cztery * penki - pięć * šeši - sześć * septyni - siedem * aštuoni - osiem * devyni - dziewięć * dešimt - dziesięć Słowotwórstwo [edytuj] Nazwy wykonawców czynności (Veikėjų pavadinimai) [edytuj] W języku litewskim nazwy wykonawców czynności oraz profesji, zawodów są tworzone przyrostkami przeważnie od tematu czasownika. Najczęściej używanymi przyrostkami są: -tojas, -toja gydy- ti "leczyć" - gydytojas "lekarz", gydytoja "lekarka" moky- ti "uczyć" - mokytojas' "nauczyciel", mokytoja "nauczycielka" mokė- ti "płacić" - mokėtojas "płatnik", mokėtoja "płatniczka" -ėjas, -ėja glob- oti "opiekować się" - globėjas "opiekun", globėja "opiekunka" kirp- ti "strzyc" - kirpėjas "fryzjer", kirpėja "fryzjerka" -lys, -lė pirk- ti "kupować" - pirklys "kupiec" -ovas, -ovė vald- yti "władać" - valdovas "władca", valdovė "władczyni" -inys, -inė mok- yti "uczyć" - mokinys "uczeń", mokinė "uczennica" ting- ėti "lenić się" - tinginys "leń" -ikas, -ikė bėg- ti "biec" - bėgikas "biegacz", bėgikė "biegaczka" plauk- ti "pływać" - plaukikas "pływak", plaukikė "pływaczka" -ininkas, -ininkė (dadawane do tematów rzeczowników) darb- as "praca" - darbininkas "pracownik", darbininkė "pracowniczka" krepš- ys "kosz" - krepšininkas "koszykarz- sportowiec", krepšininkė Nazwy narzędzi (įrankių pavadinimai) [edytuj] -tuvas lėk- ti "lecieć" - lėktuvas "samolot" šau- ti "strzelać" - šautuvas "strzelba" -tuvė kep- ti "smażyć" - keptuvė "patelnia" trin- ti "trzeć" - trintuvė "tarka" -iklis jung- ti "włączać" - jungiklis "wyłącznik" var- yti "napędzać" - variklis "motor" -klas gin- ti "bronić" - ginklas "broń" turė- ti "trzymać" - turėklas "poręcz" -yklė taup- yti "oszczędzać" - taupyklė "skarbonka" rod- yti "wskazywać" - rodyklė "strzałka" Nazwy miejsc (Vietų pavadinimai) [edytuj] Do najczęstszych przyrostków należą: -ynas (rzeczowniki z tym przedrostkiem mają znaczenie skupiska rzeczy, przedmiotów) berž- as "brzoza" - beržynas "las brzozowy" knyg- a "książka" - knygynas "księgarnia" vynuog- ė "winogrono" - vynougynas "plantacja winogron, winnica" -ynė maud- ytis "kąpać się" - maudynė "kąpielisko" -inė pelen- ai "popiół" - peleninė "popielniczka" pinig- as "pięniądz" - piniginė "portfel" plyt- a "cegła" - plytinė "cegielnia" vaist- ai "leki" - vaistinė "apteka" -uma dyk- as "pusty" - dykuma "pustynia" saus- as "suchy" - sausuma "ląd" -ystė karal- ius "król" - karalystė "królestwo" vyskup- as "biskup" - vyskupystė "biskupostwo" Kilka zwrotów w języku litewskim Lietuviškai : po litewsku laba diena : dzień dobry prašau : proszę ačiū : dziękuję kiek? : ile taip : tak ne : nie atsiprašau : przepraszam nesuprantu : nie rozumiem (ar) kalbate angliškai? : Mówi Pan/Pani po angielsku? Kur yra ...? : Gdzie jest ...? lenkiškai : po polsku Esu lenkas. (lenkė) : Jestem Polakiem. (Polką) Mano vardas... : Nazywam się... Język litewski obsługiwany jest przez Biuro Tłumaczeń MOST źródło: Wikipedia |
