Języki indoeuropejskie

Wśród 20 najczęściej używanych języków świata, 12 z nich należy do języków indoeuropejskich (łącznie 2.5 miliarda mówiących): angielski, hiszpański, hindi, francuski, rosyjski, portugalski, bengalski, niemiecki ,włoski, pendżabski, marathi, urdu.

Do języków indoeuropejskich należą między innymi prawie wszystkie języki nowożytnej Europy, w tym polski, oraz wiele języków dawnych, udokumentowanych w różnym stopniu: niektóre, jak sanskryt, greka klasyczna lub łacina, znane z tysięcy obszernych tekstów, inne tylko z pojedynczych inskrypcji, imion, nazw miejscowych lub cytatów w tekstach autorów starożytnych.

Najdawniej zaświadczonym językiem indoeuropejskim (od XVIII w. p.n.e.) jest hetycki. Z połowy II tysiąclecia p.n.e. pochodzą najstarsze teksty greckie (mykeńskie); zapewne z tego samego okresu pochodzą najstarsze religijne teksty staroindyjskie (Rygweda) i być może staroirańskie (Awesta), spisane jednak wiele stuleci później na podstawie wielowiekowej tradycji ustnej.

Klasyfikacja języków indoeuropejskich 

Schemat pokrewieństwa i rozmieszczenia języków indoeuropejskich Hipotetyczny podział i rozmieszczenie języków indoeuropejskich 2000 lat p.n.e.

Do indoeuropejskiej rodziny językowej zaliczają się następujące grupy języków:

• Anatolijska - wymarła, najstarsza i nabardziej odrębna grupa językowa
• Indoirańska, dzieląca się na 3 grupy:
  • Indyjska
  • Irańska
  • Nuristańska - pośrednia grupa między językami indyjskimi a irańskimi

Niektórzy językoznawcy jako odrębną grupę klasyfikują języki dardyjskie, przez pozostałych umieszczane jako podgrupa języków indyjskich.

• Helleńska - z zachowanym do dnia dzisiejszego jedynie językiem greckim
• Italoceltycka, dzielące się na 2 grupy:
  • Italska, wraz z językami romańskimi pochodzącymi bezpośredni z łaciny
  • Celtycka

Pokrewieństwo między powyższymi dwiema grupami jest kwestionowane przez niektórych językoznawców.

• Germańska
• Tracko-ormiańska

Kwestionowana przez niektórych językoznawców, tradycyjnie do grupy tej zalicza się istniejący do dziśjęzyk ormiański oraz wymarłe języki trackie,dackie i frygijski.

• Tocharska - dwa wymarłe języki z pogranicza współczesnych Chin.
• Bałtosłowiańska, dzielące się na 2 grupy:
  • Bałtycka
  • Słowiańska
• Iliryjska - z zachowanym do dzisiaj albańskim i (prawdopodobnie) wymarłym wenetyjskim.

Do języków indoeuropejskich zaliczają się też dokładniej niesklasyfikowane:

• Język mesapijski
• Język gecki - przez niektórych językoznawców spokrewniony z językamitracko-ormiańskimi.
• Język pajoński

Ponadto do języków indoeuropejskich można zaliczyć niektóre języki sztuczne:

• Esperanto
• Interlingua

Krótki przegląd największych języków indoeuropejskich 

• Język angielski z grupy germańskiej - 1.6 miliarda mówiących, w tym 400 milionów jako język ojczysty
• >Język hiszpański z grupy romańskiej - 500 milionów mówiących, w tym 380 milionów jako język ojczysty
• Język hindi z grupy indyjskiej - 480 milionów mówiących
• Język francuski z grupy romańskiej - 280 milionów mówiących, w tym 175 milionów jako język ojczysty
• Język rosyjski z grupy słowiańskiej - 250 milionów mówiących, w tym 145 milionów jako język ojczysty
• >Język portugalski z grupy romańskiej - 210 milionów mówiących
• Język bengalski z grupy indyjskie - 185 milionów mówiących
• Język niemiecki z grupy germańskiej - 125 milionów mówiących, w tym 95 milionów jako język ojczysty
• Język włoski z grupy romańskiej - 125 milionów mówiących
• Język marathiz grupy indyjskiej - 90 milionów mówiących, w tym 70 milionów jako język ojczysty
• Język pendżabski z grupy indyjskiej - 90 milionów mówiących
• Język urdu z grupy indyjskiej - 55 milionów mówiących

Język praindoeuropejski 

Zobacz więcej w osobnych artykułach:Język praindoeuropejski, Ekspansja języków indoeuropejskich.

Wspólnym przodkiem języków indoeuropejskich, nie zaświadczonym bezpośrednio, ale zrekonstruowanym częściowo za pomocą metody porównawczej był język praindoeuropejski, istniejący w okresie neolitu. Termin "indoeuropejski" oznacza tylko tyle, że języki te znane są z wielkiego obszaru geograficznego obejmującegoEuropę i Indie. Do rodziny indoeuropejskiej nie należą bynajmniej wszystkie języki Europy ani Indii; nazwa nie przesądza także kwestii lokalizacji prajęzyka całej rodziny (nie rozstrzygniętej dotąd ostatecznie przez językoznawców).

Badania porównawcze języków indoeuropejskich (pochodzących od prajęzyka indoeuropejskiego) wskazują na stopniowe wyodrębnianie się poszczególnych współczesnych indoeuropejskich rodzin językowych (co część ekspertów z pewną dozą ostrożności łączy z wyodrębnianiem się poszczególnych kultur indoeuropejskich). Wyniki tych badań lingwistycznych sugerują wyodrębnienie się w pierwszej kolejności języków, z których wywodzą się późniejsze bądź dzisiejsze ormiański, hetycki, grecki, indoirańskiei tracki, w dalszej kolejności m.in. romańskie, celtycki, germańskie, bałtyckie i słowiańskie.

Pochodzenie języków indoeuropejskich 

Hipotetyczna praojczyzna i ekspansja indoeuropejczyków na podstawie badań genetycznych

Wśród językoznawców nie ma zgodności, gdzie znajdowała się pierwotna ojczyzna (Urheimat) języka praindoeuropejskiego. Obecnie dominują 2 hipotezy: pontycko-kaspijska, umieszczająca ojczyznę rodziny indoeuropejskiej pomiędzy Morzem Czarnym Morzem Kaspijskim oraz anatolijska, według której języki indoeuropejskie wywodzą się z Anatolii na terenach dzisiejszej Turcji.

Teoria pontycko-kaspijska 

Teoria pontycko-kaspijska (teoria kurhanowa) została przedstawiona przez Mariję Gimbutas w roku 1956 na podstawie porównania wyników badań archeologicznych i językoznawczych. Gimbutas umieściła indoeuropejską ojczyznę na Wielkim Stepie, nadając swojej teorii nazwę kurhanowej, od kurhanów - kopcowatych mogił neolitycznych występujących na tym obszarze.

Według tej teorii, konni wojownicy pomiędzy 4400 a 2800 r. p.n.e. podbili większość obszarów Europy oraz środkowo-zachodniej Azji wypierając miejscową ludność i narzucając jej swój język.

Teoria anatolijska 

Ekspansja neolityczna według Colina Renfrewa

W roku 1987Colin Renfrew zasugerował związki pomiędzy rozprzestrzenianiem się języków indoeuropejskich a rewolucją neolityczną. Według jego teorii, ojczyzna indoeuropejczyków znajdowała się na terenie Anatolii pomiędzy 6500 a 5000 lat p.n.e. W przeciwieństwioe do teorii kurhanowej, teoria anatolijska zakłada pokojowe rozprzestrzenianie się języka i kultury indoeuropejskiej.

Według Renfrewa, językiem praindoeuropejskim posługiwali się anatolijscy rolnicy ok. 7 tysięcy lat temu. Następnie wskutek rolniczych migracji został on rozprzestrzeniony 500 lat później ne tereny dzisiejszej Grecji, a następnie wzdłuż Dunaju do Europy Środkowej. Podczas jego rozpowszechniania powstawały rózne dialekty, które dały podstawy poszczególnym Indoeuropejskim grupom językowym.

W 2003 r. biolodzy ewolucyjni Russel Gray i

Inne hipotezy 

Na temat pochodzenia języków indoeuropejskich wysuwano też wiele innych hipotez, jednak nie zyskały one większego uznania. Do ciekawszych należą:

• Teoria armeńska Thomasa Gamkrelidze i Wiaczesława Wsiewołodowicza Iwanowa, wskazująca jako ojczyznę Jezioro Urmia na Wyżynie Armeńskiej
• Teoria indyjska, głównie indyjskich językoznawców, łącząca praindoeuropejczyków zCywilizacją Doliny Indusu
• Teoria północnoeuropejska, pochodząca z przełomu XIX i XX wieku, utożsamiająca ludy germańskie z Aryjczykami, dająca podstawy rasistowkim teoriom nazizmu.

Pokrewieństwo rodziny indoeuropejskiej z innymi 

Pokrewieństwo indoeuropejskiej rodziny językowej z innymi rodzinami nie jest bliżej znane, jednak niektórzy językoznawcy (na podstawie prac Władisława Illicza-Switycza i Aarona Dołgopolskiego sugerują istnienie hipotetycznej makrorodziny języków nostratycznych. Miałyby do niej należeć, obok języków indoeuropejskich, takie języki jak uralskie, ałtajskie, drawidyjskie i inne. Inni łączą jezyki indoeuropejskie w takie makrorodziny jak eurazjatycka (Joseph Greenberg) czy proto-pontyjska.

Według przeciwników tych hipotez, główne ich słabości polegają na tym, że są one zbudowane na podstawie podobieństw słownikowych, bez uwzględnienia zbieżności gramatycznych, które sa o wiele trwalsze niż słownictwo. Ponadto krytycy wskazują na fakt, że rdzenie wielu słów są tylko rekonstrukcjami które nie zostały zaobserwowane w żadnym zachowanym języku. Oznacza to rekonstrukcję prajęzyka na podstawie rekonstrukcji słów, co nie może być do końca wiarygodne i uznawane za fakt.

Języki kentum i satem 

Języki kentum i satem na początku I tysiąclecia n.e. Kolor niebieski - języki kentum, czerwony - języki satem. Ciemnoczerwonym kolorem zaznaczono hipotetyczne centrum palatalizacji indoeuropejskiej.

Zobacz więcej w osobnych artykułach: Języki kentum, Języki satem.

Pierwotnie językoznawcy dzielili języki indoeuropejskie na 2 grupy: kentum i satem. W językach satemowych w procesie palatalizacji indoeuropejskiej szeregi głosek k i k^w zlały się w k, podczas gdy miękkie k^' zmieniło się w zwarto-szczelinową spółgłoskę typu ć/cz, a następnie w ś, sz lub s. W językach kentumowych z kolei upodobniły się do siebie szeregi głosek k^' i k przechodząc w jednolite k, natomiast labialna głoska k^w zachowała swoją odrębność.

Pod względem geograficznym do grupy satemowej należy większosć języków "wschodnich" (z wyjątkiem tocharskich i anatolijskich. Języki "zachodnie" należą do grupy kentumowej. Izoglosa kentum-satem biegnie poprzez grupę języków tracko-ormiańskich, pewne minimalne własności języków satemowych wykazuje też język grecki (zasadniczo kentumowy).

Języki kentumowe nie są ze sobą spokrewnione monofiletycznie (nie pochodzą od wspólnego języka proto-kentumowego). W przypadku języków satemowych część językoznawców uważa, że mogą być one w ten sposób spokrewnione (tworząc hipotetyczną grupę języków proto-satemowych, "indo-słowiańskich"), czego dowodem ma być przedstawiona powyżej wspólna innowacja głosek.

Historia badań nad językami indoeuropejskimi 

Jako pierwszy pokrewieństwo między językami indoeuropejskimi zauważył holenderski językoznawca Marcus Zuerius van Boxhorn w roku 1647. Połączył ze sobą języki: niderlandzki, grecki, łacinę, perski, niemiecki przypisując im istnienie wpólnego językowego przodka, którego nazwał językiem scytyjskim. Do wymienionej grupy dodał w późniejszym czasie języki słowiańskie, celtyckie> i bałtyckie. Jego hipoteza nie doczekała się jednak szerszego rozgłosu wśród ówczesnych językoznawców.

Powszechnie odkrycie pokrewieństwa języków indoeuropejskich przypisuje się sir Williamowi Jonesowi, sędziemu i orientaliście brytyjskiemu, który w wykładzie wygłoszonym w 1786 roku w Kalkucie zwrócił uwagę na uderzające zbieżności w zakresie słownictwa i struktury gramatycznej pomiędzy sanskrytem a językami europejskimi. Ogromny postęp w dziedzinie językoznawstwa indoeuropejskiego dokonał się w ciągu XIX w., a także w następstwie odkrycia i odczytania (już w XX w.) tekstów anatolijskich i tocharskich.

Przypisy 

1. ↑ 449 według spisu SIL International z 2005 roku. Liczba ta jest rózna według różnych klasyfikacji, czego przyczyną jest niejasna granica rozróżnienia języków i dialektów.

Bibliografia 

• J.P. Mallory, In Search of the Indo-Europeans, wyd. Thames and Hudson, 1989, ISBN 0-500-27616-1.
• Tadeusz Milewski, Językoznawstwo, wyd. PWN, 2004, ISBN 83-01-14244-8
• Colin Renfrew, Archeologia i język, wyd. PWN, 2001, ISBN 83-01-13644-8
• August Schleicher, A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European Languages (1861/62).
• Calvert Watkins, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, wyd. Houghton Mifflin, 2000,ISBN 0-618-08250-6.

Źródła internetowe

• Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma