Państwa Języki Kultura Aktualności Linki Kontakt

Państwa: - Wielka Brytania - Rosja Języki: - czeski - angielski - niemiecki - ukraiński - rosyjski - włoski - rumuński - litewski - niderlandzki - hiszpański - bułgarski - francuski - grecki - szwedzki Inne: - podział języków - języki indoeuropejskie Język czeski należy do grupy języków zachodniosłowiańskich i jest używany przez ok. 10 mln Czechów, Morawian i Ślązaków, zamieszkujących Republikę Czeską, gdzie jest językiem urzędowym oraz kilkaset tysięcy osób (niektóre źródła mówią nawet o dwóch milionach) w innych krajach (Słowacja, Austria, Niemcy, Polska, Ukraina, USA). Wyróżnia się 4 główne zespoły jego dialektów: czeskie właściwe, hanackie, wschodniomorawskie i laskie. Język ten jest na tyle podobny do języka polskiego, że Polacy mogą się w prostych sprawach porozumieć z Czechami bez większych trudności. Historia języka czeskiego Czesko-słowacka podgrupa etniczno-językowa wyodrębniła się w wieku IX, kiedy to migracje Madziarów odcięły ją od Słowian południowych i spowodowała jej zwrócenie się w kierunku Słowian zachodnich. Najstarsze zabytki języka czeskiego pochodzą z XII w. (Kronika Kosmasa). W XIII i XIV w. rozwija się religijne (hymn do św. Wacława jest starszy przynajmniej o 200 lat od polskiej Bogurodzicy[potrzebne źródło]) i świeckie piśmiennictwo w tym języku, wcześniej w użyciu był język staro-cerkiewno-słowiański, który był językiem piśmiennym państwa wielkomorawskiego. Od tego czasu następuje okres rozkwitu języka czeskiego, zwłaszcza dzięki działalności Jana Husa. W okresie od X do XVI w. język czeski wywarł znaczący wpływ na słownictwo i ortografię języka polskiego. Od roku 1620, po przegranej z Habsburgami, następuje upadek języka, który staje się językiem chłopstwa, podczas gdy szlachta i mieszczaństwo posługuje się niemieckim. Dopiero pod koniec XVIII w. budzi się na nowo czeska świadomość narodowa i potrzeba wskrzeszenia języka czeskiego. W XIX w. kształtuje się współczesny język literacki (spisovná čeština), do czego przyczynił się znany czeski lingwista Josef Jungmann. Do XVI-wiecznego słownictwa czeskiego, wprowadził on wiele wyrazów gwarowych oraz z innych języków słowiańskich, pochodzenia polskiego lub rosyjskiego. Fonetyka i pisownia Do głównych różnic w stosunku do języka polskiego należą: * zachowanie iloczasu samogłosek * zanik samogłosek nosowych * zgłoskotwórcze r i l (sonanty) * zachowanie rozróżnienia między dźwięcznym h a bezdźwięcznym ch * polskie g przechodzi w h: główny to hlavní Do zapisu języka czeskiego stosuje się zmodyfikowany alfabet łaciński, tzw. alfabet husycki. Czeska abeceda liczy 42 litery: Aa Áá Bb Cc Čč Dd Ďď Ee Éé Ěě Ff Gg Hh CHch Ii Íí Jj Kk Ll Mm Nn Ňň Oo Óó Pp Qq Rr Řř Ss Šš Tt Ťť Uu Úú Ůů Vv Ww Xx Yy Ýý Zz Žž Znaki diakrytyczne to kreseczka (čárka), kółko (kroužek) i daszek (háček, ť i ď to również litery z daszkami). * Kreseczka nad samogłoską oznacza długą wymowę. * Ů odpowiada polskiemu ó i wymawia się identycznie jak ú, ale ů nie pojawia się na początku wyrazów, a ú pojawia się w środku tylko w wyrazach obcych i złożeniach, a na końcu prawie w ogóle. * I i y oraz í i ý wymawia się jednakowo, z jednym wyjątkiem: t, d, n w wyrazach rdzennie czeskich przed i i í wymawia się jak ť, ď, ň. (Ny, ný oraz ni i ní w wyrazach obcych wymawia się możliwie twardo, w sposób trudny dla Polaka. Oczywiście również si, zi, ci wymawia się możliwie twardo, jak w wyrazach sinus, bezimienny, cirrus. * Czeskie samogłoski krótkie i długie zazwyczaj odpowiadają barwą polskim (zobacz [ɛ], [ä], [u]]]). Jedynie czeskie o/ó jest zwykle nieco węższe [o̞] (niekiedy, zwłaszcza w Pradze i Czechach właściwych jak polskie: [ɔ]), czeskie i/y wymawia się pośrednio między polskimi i a y ([ɪ]) ( í/ý ma barwę polskiego i ([i])), a krótkie u niekiedy interpretuje się jako [ʊ]. * Ě odpowiada polskiemu ie, czyli zmiękcza poprzednią samogłoskę, z tym, że o jedynie tě, dě, ně wymawia się jak ťe, ďe, ńe; o bě, pě, vě wymawia się raczej jak bje, pje, wje. o mě wymawia się jak mńe. o inne samogłoski, w tym f, w ogóle nie ulegają zmiękczeniu. * Połączenia ou i obce au wymawia się jak jedną sylabę, czyli oł, ał. * R i l między spółgłoskami i na końcu wyrazu po spółgłosce są zgłoskotwórcze (tworzą sylaby - w przybliżeniu pojawia się przed nimi krótkie y), np. ja-bl-ko /jabylko/, krk /kyrk/. * Ť, ď wymawia się jak bardzo krótkie ć, dź. (Mają się do t, d tak jak polskie ć, dź do c, dz.) * Ň równa się polskiemu ń. * Š, č, ž odpowiadają polskim sz, cz, ż, a ich wymowa jest pośrednia między sz, cz, ż, a ś, ć, ź. * Ř odpowiada polskiemu rz, a jego wymowa, w przybliżeniu r i ż (lub sz, kiedy polskie rz wymawia się jak sz) jednocześnie, jest trudna nawet dla Czechów. * Dwuznak ch w słownikach traktuje się jak osobną literę znajdującą się po h (Ale normalnie tylko c jest wielkie, np.: Chtěl být blíže k přírodě. - Chciał być bliżej przyrody.). Wymawia się go bezdźwięcznie, jak polskie ch, natomiast h wymawia się dźwięcznie. * V odpowiada polskiemu w. * Litery j na początku wyrazu przed spółgłoskami nie wymawia się, np. jsem /sem/ (jestem), jmeno /meno/ (imię). * Inaczej niż w polskim podwojone spółgłoski wymawia się jak jedną. * Pojawiające się w wyrazach obcych dž wymawia się jak polskie dż (?). * G, x, q, w i ó używa się wyłącznie w wyrazach obcych, np. hamburger, galaxie (galaktyka), tón (ton). * Miękkotematowe rzeczowniki żeńskie obcego pochodzenia (jak wyżej wspomniane galaxie, Lucie, Francie) wymawia się odpowiednio /galaksije/, /lucije/, /francije/. Zasadniczo wszystkie połączenia i- z samogłoskami w wyrazach obcego pochodzenia wymawiane są jako /ij-/ (np. impresionista wymawiany jest jako /impresijonista/. * Partykuła ne z czasownikami pisana jest łącznie, inaczej niż w języku polskim: nepoužívám" (nie używam). * Akcent pada zawsze na pierwszą sylabę. Gramatyka Podstawygramatyki języka czeskiego są podobne. Podobnie jak w języku polskim występuje siedem przypadków rzeczownika. Jednakże ten (nawet w liczbie mnogiej) zawsze pozostaje w swoim rodzaju (on, ona, ono => oni, ony, ona). Znacznie trudniej sytuacja przedstawia się ze składnią (slovosled), która nosi w sobie głębokie znamiona niemczyzny. W przeczeniu przypadek dopełnienia nie zmienia się, w przeciwieństwie do języka polskiego. Np. pol. Mam czas. (biernik) cz. Mám čas. (4. pád - biernik) pol. Nie mam czasu. (dopełniacz) cz. Nemám čas. (4. pád - biernik) Słownictwo Czeskie słownictwo tylko na podstawowym poziomie jest podobne do polskiego. Należy jednak pamiętać, że niektóre wyrazy polskie mogą mieć dla Czechów znaczenie wulgarne (np.: odpowiednik polskiego szukać oznacza w sposób bardzo wulgarny czynność spółkowania), albo też zupełnie inne (np. důvod to nie dowód a powód). W niektórych przypadkach czeszczyzna może słusznie wydawać się podobna do staropolszczyzny i gwary śląskiej. Ponadto w języku czeskim nie brakuje kalek językowych z języka niemieckiego, który kiedyś dominował na terenach dzisiejszej Republiki Czeskiej. Dominacja ta, a następnie oczyszczanie języka zastępowaniem obcych słów wyrazami pochodzenia słowiańskiego spowodowały, iż czeszczyzna jest często podobna, pod względem syntaktycznym i słowotwórczym, do języka niemieckiego. cz. jednaadvacet niem. einundzwanzig pol. dwadzieścia jeden cz. Viděl jsem ho přicházet. niem. Ich habe ihn kommen sehen pol. Widziałem go, jak przychodzi. cz. Chtěla bych si dát obarvit vlasy. niem. Ich möchte mir die Haare färben lassen. pol. Chciałabym ufarbować włosy. Powstanie i rozwój Język czeski powstał z języka prasłowiańskiego. Należy do grupy zachodniej, chociaż rozwój grup typu TorT[1] (ale już nie orT-) odbył się tak, jak w grupie południowej. korva > krava > kráva (pol. krowa < krova) melko > mlěko > mléko (pol. mleko < mleko) olketь > loketь > loket (pol. łokieć) Poniżej przedstawiono historię języka czeskiego w porównaniu z historią języka polskiego: * Prelabializacja przed ą nie zaszła, za to zaszła w gwarach i języku potocznym przed o: pol. węgiel, cz. uhlí oko > oko, gwarowe voko (pol. oko) * šč, ždž > šť, žď i zanik zwarcia: dz´ > z, g > h ščitъ > štít (pol. szczyt) nodzě > noze (pol. nodze) gostь > host (pol. gość) * Przemiany samogłosek o i, y, e, a, o, u przetrwały w zasadzie bez zmian (brak miękczenia przed e) veslo > veslo (pol. wiosło) darъ > dar (pol. dar) dobrъjь > dobrý (pol. dobry) voda > voda (pol. woda) uxo > ucho (pol. ucho) o ь, ъ > 0, e (rozwój jerów jak w polskim, ale brak miękczenia przed ь) pьsъ > pes ale pьsa > psa (pol. pies, psa) sъnъ > sen (pol. sen) o ě > ´e běgъ > běh (pol. bieg) pěna > pěna (pol. piana) o ą > u; ę > ´e, a (zanik nosowości. ´e < ę raczej przed miękkimi spółgłoskami) nogą > nohu (pol. nogę) pętь > pět (pol. pięć) pętъjь > pátý (pol. piąty) o jedynie spółgłoska r była miękczona konsekwentnie, co upodobniło ją do k, g, x zmiękczonych w okresie prasłowiańskim redk- > ředkvička (pol. rzodkiewka) ręd- > řada (pol. rząd) o zaszło jakby postępowe miękczenie samogłosek (polski przegłos lechicki można określić jako wsteczne utwardzanie): ´a > ě, ´u > i, ´e:, ´a:, ´u: > í zemja > země (pol. ziemia) ljudьje > lidé (pol. ludzie) zemją > zemi (pol. ziemię) tęti > tít (pol. ciąć) -xodьnjaja > východní (pol. wschodnia) zemjeją > zemí (pol. ziemią) o Długie samogłoski powstawały wg nieco innych reguł niż w języku polskim. domъ > dům (pol. dom) rovъ > rov (pol. rów) męta > máta (pol. mięta) + łączenia dwóch sylab w jedną (grupy typu ojo) zachodziło jakby nieco częściej moja > má (pol. moja, ma) + dyftongizacja i monoftongizacja, np. o: > uo > ů /u:/ (pol. o: > ó: (o pochylone) > ó > u); u: > ou (w śródgłosie i wygłosie, czyli w środku i na końcu wyrazu; częściowo również analogiczne procesy z e i i) domъ > do:m > duom > dům (pol. dom) bělъjь > b´e:ly: > bielý > bílý, gwarowe bílej (pol. biały) buda > bouda (pol. buda) potęgnąti > potáhnouti (pol. pociągnąć) bykъ > býk, gwarowe bejk (pol. byk) + w wyrazach obcych pojawiają się ó i ú w środku wyrazu nóta (pol. nuta) gól (pol. gol) skútr (pol. skuter) + ogólnie iloczas pozostał lěto > léto (pol. lato) lipa > lípa (pol. lipa) ul(j?)ь > úl (pol. ul) panъ > pán (pol. pan) * Sonanty w zasadzie przetrwały. l´ i r´ zlały się z l i r. Jedynie sonant l niekiedy (zwłaszcza po przedniojęzykowych i szumiących) dał lu krkъ > krk (pol. kark) čr´nъjь > černý (pol. czarny) zr´no > zrno (pol. ziarno) vr´t- > vrták (pol. viertło) vr´xъ > vrch (pol. wierzch) vr´ba > vrba (pol. wierzba) dl´gъjь > dlouhý (pol. długi) stlpъ > sloup (pol. słup < stłup) slnьce > slunce (pol. słońce) vl´na > vlna (pol. wełna) čl´n- > člun (pol. czółno) žl´tъjь > žlutý (pol. żółty) wl´kъ > vlk (pol. vilk) mlv- > mluvit (pol. mowa < mołwa) o Powstały też nowe sonanty, np. jablъko > jablko (pol. jabłko, potocznie /japko/) * yr > er sěkyra > sekera (pol. siekiera) * Wzmocnienie miękkości: t´, d´, n´ > ť, ď, ň. Np.: těsto > těsto /ťesto/ (pol. ciasto) * Przejście miękkości nie zaszło medvědь > medvěd (pol. niedźwiedź < miedźwiedź) * Zanik miękkości o c´, s´, z´ (równiez < dz´) i l´ straciły miękkość zlewając się z twardymi wariantami (c´ nie miało takiego wariantu). Np.: sěno > seno (pol. siano o podobnie jak w polskim p´, b´, w´, f´, m´ straciły miękkość na końcu wyrazu i przed spółgłoską. Np.: goląbь > holub (pol. gołąb) o inaczej niż w polskim š, ž, č, ř < r´ zachowały miękkość či > či (pol. czy) čestь > čest /č´est/ (pol. cześć) * Czwarta palatalizacja nie zaszła nogy > nohy (pol. nogi) kъ > ke, k (pol. ku < *kie, k) * Ogólnie zapis i i y odpowiada stanowi prasłowiańskiemu, z tym że powstało wiele nowych i w wyniku "postępowego miękczenia". Wymowa jednak zlała się, pozostało tylko rozróżnienie w wymowie t, d, n przed i/y. pivo > pivo (pol. piwo) myšь > myš /miš´/ (pol. mysz) ninъjь > nynější (pol. niniejszy) * ji pozostało dojiti > dojit (pol. doić) jixъ > jich (pol. ich) Akcent, pierwotnie ruchomy, ustalił się na pierwszej sylabie, tak jak w języku staropolskim. źródło: Wikipedia Język czeski obsługiwany jest przez Biuro Tłumaczeń MOST