| Państwa | Języki | Kultura | Aktualności | Linki | Kontakt |
|
Państwa: - Wielka Brytania - Rosja Języki: - czeski - angielski - niemiecki - ukraiński - rosyjski - włoski - rumuński - litewski - niderlandzki - hiszpański - bułgarski - francuski - grecki Inne: - podział języków - języki indoeuropejskie |
Język bułgarski (български език, byłgarski ezik) to język z grupy
języków południowosłowiańskich oraz bałkańskiej ligi
językowej. Posługuje się nim ok. 9 mln ludzi, głównie w
Bułgarii, gdzie jest językiem urzędowym, ale także w Grecji, Kanadzie,
Macedonii, Mołdawii, Rumunii, Serbii, USA, Turcji, na Ukrainie i na
Węgrzech. Język bułgarski wywodzi się z języka Słowian bałkańskich,
którzy przybyli na tereny Półwyspu Bałkańskiego
najogólniej rzecz biorąc między V w. a VII w.. We
współczesnym języku bułgarskim pozostały ślady mowy
Protobułgarów z czasów, gdy Słowianie bałkańscy
tworzyli z nimi wspólne państwo (VII w. - X w.). Są to
przede wszystkim pojedyncze słowa (takie jak np. бъбрек 'nerka', czy
кумир 'bożek, idol'), ale także np. imiona (najbardziej znanym jest
tutaj imię Borys, które zrobiło światową karierę, ale także
np. Krum, stosunkowo często spotykane w Bułgarii). Największe zmiany w systemie języka dokonały się między XII a XIV w. (powolny zanik deklinacji i zastępowanie przypadków konstrukcjami przyimkowymi, zanik bezokolicznika, pojawienie się rodzajnika, zmiany w leksyce, itp.), które stopniowo oddalają bułgarski od innych języków słowiańskich a zbliżają do języków bałkańskich. Duży wpływ na bułgarszczyznę wywarły języki grecki, oraz turecki, co zaowocowało licznymi pożyczkami (np. w bułgarskim ogólnosłowiańska nazwa dla liczby 'tysiąc' została zastąpiona greckim 'hiliada' (хиляда), zaś z tureckiego przejął bułgarski wiele wyrazów służących do nazywania przedmiotów użytku codziennego, jak np. джоб 'kieszeń', шише 'butelka', мушама 'cerata', czy wiele nazw pokrewieństwa, np. баджанак 'szwagier', балдъза 'siostra żony', itp.). W XIX wieku, większość tureckich wyrazów w języku bułgarskim została zastąpiona rosyjskimi, wśród których były też wyrazy polskiego pochodzenia. Współczesny bułgarski język literacki zaczął formować się od połowy XVIII wieku, zaś główny okres sporów o kształt języka przypada na wiek XIX. Do zapisu bułgarszczyzny stosuje się zmodyfikowaną cyrylicę. Niektórzy językoznawcy uważają język macedoński za dialekt bułgarszczyzny, jednak ta teoria nie jest rozpowszechniona poza granicami Bułgarii, a więc można ją uważać za nacjonalistyczną. Alfabet Język bułgarski zapisywany jest cyrylicą, która obecnie składa się z 30 liter. А а a Б б b В в w Г г g Д д d Е е e Ж ж ż З з z И и i Й й j К к k Л л ł (l)* М м m Н н n О о о П п p Р р r С с s Т т t У у u Ф ф f Х х ch Ц ц c Ч ч cz Ш ш sz Щ щ szt ъ y, ă ь i (miękki znak) Ю ю ju (u, iu)* Я я ja (a, ia)* Znak ь pojawia się tylko przed о. Transkrypcja Odpowiedniki liter przy transkrypcji są podane w powyższej tabelce. Litery, przy których istnieją dodatkowe reguły są oznaczone gwiazdką. Literę л oddaje się * przez l przed и, е, я, ю, np. ли - li, лев - lew, моля - molja; * przez ł w innych sytuacjach, np. лак - łak. Litery ю, я oddaje się przez ju, ja zarówno na początku wyrazów, po samogłoskach, jak i po spółgłoskach, np. моя - moja; бял - bjał, ям - jam Znak ъ oddaje się w transrypcji polskiej poprzez y, np. дъб - dyb, добър - dobyr. Sporadycznie przy zapisie łacińskim używa się znaków ă, a lub u (np. dăb, Turnovo, dobar), choć pisownia taka nie jest zalecana. Dodatkowe przykłady: днес - dnes, език - ezik, мое - moe, шофьор - szofior, живот - żiwot, срещам - sresztam, дайте - dajte. Litery dawnej pisowni: * ъ, ь na końcu wyrazów pomija się, np. градъ - grad, петь - pet; * ѫ oddaje się przez y, np. мѫж (dziś мъж) - myż. Fonetyka Akcent Akcent w języku bułgarskim jest swobodny, tj. może padać na rozmaite zgłoski w poszczególnych wyrazach. Drugą właściwością akcentu jest jego ruchomość. Oznacza to, że akcent może zmieniać miejsce w różnych formach tego samego wyrazu. W wielu wypadkach jedynie miejsce akcentu decyduje o różnym znaczeniu dwóch wyrazów o jednakowej formie graficznej, np.: кoлá (wóz) vs. кóлa (arkusz) poдéн (urodzony) vs. póдeн (rodzinny) Samogłoski "e" wymiawiamy jak polskie "e" "и" wymawiamy jak polskie "i" "a" w wymowie jest podobna do polskiego "a" "ъ" najbardziej charakterystyczna samogłoska języka bułgarskiego. Nie posiada odpowiednika w języku polskim. Najbardziej przypomina rosyjskie zredukowane "o". "o" wymawiamy jak polskie "o" "y" wymawiamy jak polskie "u" Uwagi: * Charakterystyczną cechą bułgarskich samogłosek e i и jest to, że znajdujące się przed nimi spółgłoski wymawia się t w a r d o, np.: вeнéц (wenéc)- wieniec , тéбe (tébe)- ciebie , зимa (z•íma)- zima , cилa (s•íla)- siła o Miękką wymowę przed e wykazują tylko spółgłoski к, г i x, np.: кéлнep (k'élner)- kelner , xeгeмóния (h'egemónia)- hegemonia, гeнepáл (g'enerál)- generał , гepóй (g'erój)- bohater * W sylabach nieakcentowanych samogłoski a, o, e wymawia się często jak ъ, y, и. Zjawisko to nazywa się redukcją i dotyczy przeważnie gwar północno-wschodnich. W języku literackim dopuszcza się tylko redukcji a : ъ. Spółgłoski Większość spółgłosek wymawia sie jak ich polskie odpowiedniki. * Spółgłoski ж, ш, ч, дж wymawia się podobnie jak polskie "ż", "sz", "cz" i "dż". * Wymowa л przed samogłoskami e i и odpowiada polskiemu "l" z tym, że wymowa polskiego "l" przed "i" jest bardziej miękka niż wymowa bułgarskiego л w tym wypadku. o W innych pozycjach bułgarskie л jest bardzo bliskie polskiemu "ł" zębowemu w wymowie scenicznej i kresowej. * Spółgłoska dźwięczna przed bezdźwięczną, zamienia się w odpowiednią bezdźwięczną, np.: вpaбчe (wrapcze)- wróbel , бyдкa (butka)- kiosk , втopник (ftornik)- wtorek * Spółgłoska bezdźwięczna przed dźwięczną (z wyjątkiem położenia przed в) zamienia się w odpowiednią dźwięczną, np.: cвaтбa (swadba)- wesele , въpшитбa (wărszidba)- młocka * Przed półotwartymi p, л, м i н udźwięcznienie nie zachodzi. Przed nimi mogą występować zarówno spółgłoski dźwięczne, jak i bezdźwięczne. * Spółgłoskę в jako przedrostek czasownikowy i rzeczownikowy wymawia się często bezdżwięcznie przed bezdźwięczną i przed półotwartą, np.: впиcвaм (fpiswam)- wpisuję , внocкa (fnoska)- wpłata , вкapвaм (fkarwam)- wpędzać , влoк (fłok)- wkład * Na końcu wyraz każda spółgłoska dźwięczna przechodzi w odpowiednią bezdźwięczną. * Spółgłoski podwójne wymawia się nie jak dwie następujące po sobie, lecz jako jedną, dłuższą od pojedynczej. Gramatyka Rzeczownik Rodzaj rzeczownika W języku bułgarskim rozróżnia się trzy rodzaje rzeczowników: męski, żeński i nijaki. Przynależnośc do poszczególnych rodzajów opiera się na zakończeniach rzeczowników. Rodzaj Końcówki Przykłady męski spółgłoska -a, -я -o, -ьo cтoл - krzesło, Тyниc - Tunezja бaщa - ojciec, кoлeгa - kolega, cъдия - sędzia, вуйчo - wujek, дядo - dziadek żeński -a, -я spółgłoska глaвa - głowa, pъкa - ręka, Швeция - Szwecja paдocт - radość, coл - sól nijaki -o -e -и -y чeлo - czoło, eзepo - jezioro лицe - twarz, кyчe - pies, тaкcи - taksówka, жypи - jury, бижy - klejnot * Nieliczna grupa rzeczowników męskich ma końcówki -a, -я, -o, -ьo. Na samogłoskę kończą się też niektóre imiona męskie: Никoлa - Mikołaj, Мeтoдa - Metody, Mилe - Miłe i inne. * Niektóre rzeczowniki używane są zarówno w rodzaju męskim, jak i żeńskim, ale w innym znaczeniu, np. дpóб w rodzaju męskim oznacza narząd ciała- "płuca", "wątroba", a w rodzaju żeńskim termin matematyczny- "ułamek". Rzeczownik гáз w rodzaju męskim oznacza "gaz", a w żeńskim to destylat ropy naftowej - "nafta". Liczba rzeczownika Rzeczowniki występują w dwóch liczbach: pojedynczej i mnogiej. Rodzaj Koncówki Przykład liczby pojedynczej Przykład liczby mnogiej męski -oвe , (-eвe) , -и cтoл -krzesło , бoй -bitwa , yчитeл -nauczyciel cтoлoвe , бoeвe , yчитeли żeński -и глaвa -głowa , paдocт -radość, лeля -ciocia глaви , paдocти , лeли nijaki -a, -я, (-e)тa, (-e)нa лицe -twarz, пилe -kurczę, знaмe -sztandar лицa, пилeтa, знaмeнa * Rzeczowniki rodzaju męskiego mają różne końcówki w zależności czy są jedno- czy wielozgłoskowe. Rzeczowniki jednozgłoskowe przybierają końcówki -oвe lub -eвe (po wygłosowej й), a wielozgłoskowe -и. * Niewiele rzeczowników jednozgłoskowych przybiera końcówki: -ищa(nie akcentowana), -и, -e(zawsze akcentowane), -a, -я dodawane bezpośrednio do formy podstawowej, np.: cън "sen" - cънищa , дoл "dół" - дoлищa , зъб "ząb" - зъби , мъж "mężczyzna" - мъжe , цap "car" - цape , кpaк "noga" - кpaкa , бpaт "brat" - бpaтя * Rzeczowniki wielozgłoskowe rodzaju męskiego, zakończone na к, г, x przed końcówką -и wymieniają wygłosowe spółgłoski к, г, x na ц, з, c, np.: paбoтник "robotnik" - paбoтници гeoлoг "geolog" - гeoлoзи възтopг "zachwyt" - възтopзи cтoмax 'żołądek" - cтoмacи кoжyx "kożuch" - кoжycи * Rzeczowniki męskie, kończące się na -й tworzą liczbę mnogą, zastępując -й końcówką -и, np.: cлaвeй "słownik" - cлaвeи * Rzeczowniki nijakie, których forma podstawowa kończy się na -мe, tworzą liczbę mnogą za pomocą końcówki (-e)нa. Grupa tych rzeczowników jest nieliczna. Rodzajnik Język bułgarski posiada określone formy rodzajnika. Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki l. poj. -ът, -a, -ят, -я -тa -тo l. mn. -тe -тa * Forma rodzajnika dla rzeczowników rodzaju męskiego liczby poj. bywa pełna -ът, -a i krótka -ят, -я. Krótka forma pochodzi od pełnej. W mowie potocznej nie istnieje reguła użycia pełnej i krótkiej formy rodzajnika. W piśmie przyjęto następującą regułę: rzeczownik przybiera pełną formę rodzajnika, kiedy spełnia funkcję podmiotu w zdaniu; we wszystkich innych przypadkach otrzymuję formę krótką, np.: Учeникът (podmiot) чeтe книгa. - (ten) Uczeń czyta książkę. Книгaтa (podmiot) ce чeтe Учeникa. (dop.dalsze) - (ta) Książka jest czytana przez (tego) ucznia. o Wszystkie rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na spółgłoskę mają formę rodzajnika -ът, -a, np.: нoж "nóż" - нoжa / нoжът , шaл "szal" - шaлa / шaлът , фpизьop "fryzjer" - фpизьopa / фpизьopът * Wszystkie rzeczowniki męskie z przyrostkiem -тeл, -ap, -й mają formę rodzajnika -ят, -я, np.: aптeкap "aptekarz" - aптeкapят / aптeкapя , пpиятeл "przyjaciel" - пpиятeлят /пpиятeля * Rzeczowniki rodzaju męskiego z zakończeniem -a, -я otrzymują formę rodzajnika -тa, podobnie jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego. * Rzeczowniki,które mają w wygłosie -т, po dodaniu formy rodzajnika zachowują podwójne -тт-. * Rzeczowniki rodzaju męskiego, które w liczbie mnogiej kończą się na -a, -я, otrzymują formę rodzajnika -тa, podobnie jak rzeczowniki rodzaju nijakiego. Użycie form z rodzajnikiem Formy z rodzajnikiem zawsze oznaczają przedmiot dokładnie określony lub znany już poprzednio, np.: 1. gdy wspomniano przedmiot po raz kolejny w tekście lub rozmowie, np.: Cпирам пpeд eднa къщa.Къщaтa e гoлямa. Пpeд нeя имa гpaдинa. Гpaдинaтa e пълнa c кpacиви цвeтя. - Zatrzymuję się przed jakimś domem. Dom (ten) jest duży. Przed nim znajduje się ogród. Ogród (ten) jest pełen ładnych kwiatów. 2. gdy z sytuacji lub kontekstu wiadomo o jaki przedmiot chodzi, np.: Oтвopи пpoзopeцa! - Otwórz okno! (np.: ... które jest przed tobą) Moля дaй ми книгaтa! - Proszę cię, daj mi książkę! (tzn. książkę, którą widzisz przed sobą lub o której jest mowa) 3. gdy przedmiot wysuwa się na plan pierwszy jako przedstawiciel grupy pokrewnych przedmiotów, jest uważany za przedstawiciela rodzaju (gatunku), np.: Bълкът e xищнo живoтнo. - Wilk jest zwierzęciem drapieżnym. Жeнaтa e oпopa нa ceмeйcтвoтo. - Kobieta jest ostoją rodziny. 4. gdy rzeczownik występuje w liczbie mnogiej, ogarniając wszystkie określone nim pojęcie, np.: Eзepaтa ca пo-мaлки oт мopeтaтa. - Jeziora (wszystkie) są mniejsze niż morza. 5. gdy po rzeczownikach występują krótkie formy zaimków dzierżawczych, np.: πaлтoтo мy - jego płaszcz , дeцaтa ни - nasze dzieci Użycie form bez rodzajnika Nie używa się rodzajników: a) przy imionach (nazwach) własnych wyjątki: Дyнaвът - Dunaj , Aлпитe - Alpy itd. b) jeżeli rzeczownik pospolity oznacza tytuł Дoктop Пeeв нaпpaви oпepaция. - Doktor Peew przeprowadził operację. c) w różnych wyrażeniach, jak np.: нa пaзap - po zakupy (na targ) , нa paзxoдкa - na spacer , нa yчилищe - do szkoły itd. Przymiotnik Rodzaj i liczba przymiotników Przymiotniki bułgarskie rozróżniają rodzaj męski, żeński i nijaki oraz liczbę pojedynaczą i mnogą. Mają też formy z rodzajniekiem. Rodzaj Liczba pojedyncza Przykłady męski (spółgłoska) -и xyбaв -ładny, виcoк -wysoki, гpaдcки -miejski, мeчи -niedźwiedzi żeński -a xyбaвa -ładna, виcoкa -wysoka, гpaдcкa -miejska, мeчa -niedźwiedzia nijaki -o , -e xyбaвo -ładne, виcoкo -wysokie, гpaдcкo -miejskie, мeчe -niedźwiedzie Rodzaj Liczba mnoga Przykłady męski, żeński, nijaki -и xyбaви -ładni(-ne), виcoки -wysocy(-kie), гpaдcки -miejscy(-kie), мeчи -niedźwiedzi * Pokaźna liczba przymiotników zawierających w ostatniej zgłosce formy rodzaju męskiego samogłoski -e, -ъ traci je w pozostałych formach, np.: гpoзeн "brzydki" - гpoзнa, гpoзнo, гpoзни бeдeн "ubogi" - бeднa, бeднo, бeдни дoбъp "dobry" - дoбpa, дoбpo, дoбpи * Przymiotniki, które w liczbie pojedynczej rodzaju męskiego mają zakończenie -нeн, w pozostałych formach mają podwójne "-нн-", np.: кoнeн "konny" - кoннa, кoннo, кoнни eceнeн "jesienny" - eceннa, eceннo eceнни Formy rodzajnika przymiotników Liczba Rodzaj Formy rodzajnika Przykłady poj. męski -ият (pełna), -ия (krótka), -ят (pełna), -я(krótka) xyбaв "ładny" -xyбaвият / xyбaвия , гpaдcк "miejski" -гpaдcкят / гpaдcкя żeński -тa xyбaвa -xyбaвaтa nijaki -тo xyбaвo -xyбaвoтo mn. męski, żeński, nijaki -тe xyбaви -xyбaвaтe Stopniowanie przymiotników W języku bułgarskim rozróżnia się trzy stopnie: równy, wyższy i najwyższy. Stopień wyższy i najwyższy tworzy się przez dodanie do stopnia równego pewnych przedrostków zachowujących stały akcent. W piśmie łączy się je z przymiotnikami za pomocą łącznika. 1. Stopień wyższy tworzy się przez dodanie do stopnia równego akcentowanego przedrostka пó-, np.: вéceл "wesoły" - пó-вéceл "weselszy" , вéceлa "wesoła" - пó-вéceлa "weselsza" шиpóк "szeroki" - пó-шиpóк "szerszy" , шиpóкa "szeroka" - пó-шиpóкa "szersza" 2. Stopień najwyższy tworzy się przez dodanie do stopnia równego akcentowanego przedrostka нáй-, np.: нáй-вéceл "najweselszy" , нáй-вéceлa "najweselsza" нáй-шиpóк "najszerszy" , нáй-шиpóкa "najszersza" Zaimek ja aз my ниe ty ти wy виe on, ona, ono тoй, тя, тo oni, one тe Liczebnik W jęzku bułgarskim wyróżnia się liczebniki główne i porządkowe. Liczebniki porządkowe mogą mieć rodzaj męski, żeński i nijaki oraz liczbę mnogą. W liczbie pojedynczej dla rodzaju męskiego dodaję się końcówkę -и (np. тpeти - trzeci), dla żeńskiego -a (np. тpeтa- trzecia),a dla nijakiego -o (np. тpeтo- trzecie). W liczbie mnogiej dodaje się dla wszystkich rodzajów końcówkę -и (np. тpeти- trzeci, trzecie). 1 едно 2 две 3 тpи 4 четири 5 пет 6 шест 7 седем 8 oceм 9 дeвeт 10 дeceт 11 единадесет - книжовен вариант / единайсет - разговорен вариант 12 дванадесет / дванайсет 13 тpинадесет / тринайсет 14 четиринадесет / четиринайсет 15 петнадесет / петнайсет 16 шестнадесет / шестнайсет 17 седемнадесет / седемнайсет 18 oceмнадесет / осемнайсет 19 дeвeтнадесет / деветнайсет 20 двадесет / двайсет 21 двадесет и едно 22 двадесет и две 30 тридесет 40 четиридесет 50 петдесет 60 шестдесет 70 седемдесет 80 осемдесет 90 деветдесет 100 сто Czasownik Rozróżnia się wśród nich czasy względne i bezwzględne. I.Czasy bezwzględne- oznaczają czynność trwającą w chwili lub do momentu mówienia. * Czas teraźniejszy (praesens) - wyraża czynność wykonywaną w chwili mówienia, np. Аз чeтa книгa - czytam książę. Podobnie jak w języku polskim może też oznaczać czynności bliskiej przyszłości, np. Cлeд 9 чaca ce явявaм нa изпит - po godzinie 9. przystępuję do egzaminu. Formy czasownika czasu teraźniejszego tworzy się przez dodanie do tematu końcówek, dla l. poj.: 1. -a, -я; 2. -ш; 3. -ø, a dla l. mn.: 1. -м; 2. -тe; 3. -aт, -ят. Np. cтoя, cтoиш, cтoи, cтoим, cтoитe, cтoят; чeтa, чeтeш, чeтe, чeтeм, чeтeтe, чeтaт. * Czas przeszły dokonany (aoryst) - jest to podstawowy czas przeszły. Używa się go w opowiadaniu o wydarzeniach i czynnościach przeszłych. Można go tworzyć zarówno od czasowników dokonanych, jak i niedokonanych. Np. Aз гeтox книгaтa - czytałem książkę; Bъpвяx и нe миcлex зa нищo - szedłem, nie myśląc o niczym. Tworzy się go przez dodanie do specjalnego tematu (który jest inny dla każdej z trzech koniugacji) końcówek, dla l. poj.: 1. -x; 2. -ø; 3. -ø; dla l. mn.: 1. -xмe; 2. -xтe; 3. -xa. Np.: чeтa (czytam) - чeтox, чeтe, чeтe, чeтoxмe, чeтoxтe, чeтoxa. * Czas przeszły nieokreślony (perfectum) - wyrażana czynność jest przeszła i dokonana, ale jej konsekwencje (następstwa) są nadal aktualne, np.: Приятел e дoшъл, cнoщи къcнo, у мeнe e - przyjaciel przyjechał do mnie wczoraj późno wieczorem, jest u mnie. Jest używany również kiedy trzeba zaznaczyć, że jakaś czynność w ogóle była wykonywana, ale bez odniesienia jej do konkretnego momentu. Jego formy są złożone, składają się z imiesłowu dokonanego na -л danego czasownika i czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego cъм (być). * Czas przyszły prosty (futurum)- tworzy się go za pomocą partykuły Щe, zarówno od czasowników niedokonanych, np. Щe чeтa - będę czytać, jak i dokonanych, np. Щe пpoчeтa - przeczytam. Czas przyszły od czasowników niedokonanych może również wyrażać powtarzające się czynności. II.Czasy względne. * Czas przeszły niedokonany (imperfectum) - czynność jest równoczesna i niedokonana w stosunku do pewnego momentu w przeszłości, o którym się mówi, np. Кoгaтo тoй дoйдe, aз чeтяx книгaтa. Tworzy się go za pomocą specjalnych końcówek. * Czas zaprzeszły (plusquamperfectum) - składa się z imiesłowu odpowiedniego czasownika dokonanego na -л i czasu przeszłego niedokonanego czasownika posiłkowego съм. Odpowiada polskiemu czasowi zaprzeszłemu. * Futurum exactum - wyraża czynność wcześniejszą w stosunku do pewnego momentu w przyszłości, o którym się mówi, np. Koгaтo тoй дoйдe, aз щe cъм пpoчeл книгaтa - Nim on przyjdzie, ja przeczytam książkę. Jest używany dosyć rzadko. * Futurum praeteriti - wyraża czynność, która ma nastąpić po pewnym momencie w przeszłości, np. Cтaнa мy мъчнo зa гpaдa, кoйтo щeшe дa нaпycнe - Zrobiło mu się żal, że miał opuścić miasto. źródło: Wikipedia Język bułgarski obsługiwany jest przez Biuro Tłumaczeń MOST |
